W Barcelonie, w 1982 roku, José Mourinho zdawał sobie już sprawę, że nie odniesie sukcesu jako piłkarz — po prostu brakowało mu talentu. Punkt odniesienia miał wysoki: jego ojciec Félix przez ponad dziesięć lat bronił w portugalskiej pierwszej lidze, zdobył puchar z Vitórią de Setúbal i grał w reprezentacji. Gdy Félix pracował jako trener, powołał José do kadry meczowej Rio Ave. Prezes klubu oskarżył go o nepotyzm i zwolnił obu.
W tym samym 1982 roku Mourinho rozpoczął naukę w lizbońskim ISEF, wyższej szkole wychowania fizycznego, gdzie studiował do 1986 roku. Duży wpływ wywarł na niego profesor filozofii Manuel Sérgio. „Od niego nauczyłem się, że jeśli znasz się tylko na piłce nożnej, nie wiesz nic o byciu trenerem” — wspominał po latach. Sam Sérgio zapamiętał go tak: „Nie miał najlepszych ocen. Ale to on zadawał najwięcej pytań i wydawał się najbardziej pewny siebie”.
Portugalski dziennikarz Luís Lourenço opisuje jego początki bez upiększeń: „Mourinho pracował bardzo ciężko. Cierpliwie czekał na swój moment. Potrafił zbliżyć się do właściwych ludzi, żeby piąć się w górę. Zaczynał zupełnie od dołu, kiedy nikt go nie chciał. To wszystko go naznaczyło”. Sam trener wskazuje jedno wspomnienie: „Najtrudniejszy moment był wtedy, gdy w domu zadzwonił telefon i to był prezes klubu zwalniający mojego ojca”.
Po studiach zdobył licencję trenerską i pracował jako trener przygotowania fizycznego w Estreli da Amadora oraz Vitórii de Setúbal. Ponieważ mówił po angielsku, zatrudnił go pracujący wówczas w Portugalii Bobby Robson. To właśnie z Anglikiem trafił do Barcelony, a potem do Benfiki.
W 2000 roku dostał pierwszą samodzielną posadę — w Benfice, klubie potężnym, ale pogrążonym w kryzysie sportowym i finansowym. Na początku swojej kadencji publicznie skrytykował egipskiego zawodnika Abdela Sattara Sabry'ego: „Wiesz, ile czasu zajmuje ci zasznurowanie butów? Siedem minut. Wiesz, ile minut zagrasz u mnie? Ani jednej”. Drużynę ożywił, wprowadzając do niej młodzież.
John Terry, kapitan Chelsea, opowiadał BBC: „Mourinho bardzo dużo pracuje nad aspektem psychologicznym. Potrafi cię doprowadzić do szału, żeby dostać to, czego chce. Jednego dnia wita się z tobą, pyta o twoje dzieci… a następnego zachowuje się tak, jakby cię nie znał”. Anglik opisywał, jak trener przysyłał mu SMS-y o nieprzewidywalnych porach, a potem przestawał odpowiadać — i szło się spać z myślą, czy przypadkiem czegoś się nie zrobiło źle.
„Tworzy nastroje, żeby motywować piłkarzy, mieszając miłość ze strachem” — dodawał Terry. „Ale świetnie opanował też inną rzecz: naruszanie morale rywali, wyprowadzanie ich z równowagi”.
Mourinho zrozumiał, że żeby wygrywać, trzeba być gotowym na wszystko. „Mourinho zrozumiał, jak ważne jest komunikowanie się z opinią publiczną — nie po to, żeby go lubiano, ale po to, żeby tworzyć nastroje” — mówi Lourenço. Wypracował zestaw zagrań, które mają zdestabilizować rywali, wpłynąć na sędziów i zmotywować własnych zawodników.
Jego kariera przyspieszyła, gdy z Porto został mistrzem Europy. Potem przyszły Chelsea i Inter, gdzie dalej wygrywał i dalej wywoływał skandale. Włoski dziennikarz Sandro Modeo tłumaczy to tak: „To komunikator lubiany przez swoich, ale rywale nie mogą go znieść. Potrafi sprawić, że racjonalni przeciwnicy tracą zimną krew. Chroni swoich zawodników, mówiąc o sędziach i spiskach przeciwko jego klubowi, świadomy, że potrzebuje zwartej grupy”.
Repertuar jest stały: sędziowie sprzyjają rywalom, federacja układa terminarz przeciwko jego klubom, trenerzy przeciwnika dostają ataki personalne. Do tego dochodzą gesty teatralne — czekanie na sędziów na parkingu, podważanie europejskich sukcesów Barcelony czy „dobrego teatru” Messiego.
Zawodnicy opisują trenera drobiazgowego, otoczonego sztabem najwyższej klasy, ale i ścisłą hierarchią, w której wszyscy muszą go słuchać. W ostatnich latach inni szkoleniowcy wyprzedzili go jednak wynikami. On wciąż szuka sposobów na wygrywanie i wciąż prowokuje.
W Madrycie kazał wydrukować — na drukarce, o którą w każdym klubie prosi — zdjęcia akcji z derbów, za które jego zdaniem należały się czerwone kartki, i rozdał je. Ten zwrot akcji kupił radykalnych kibiców Realu. Inni zaczynają jednak w niego wątpić. Słowne ekscesy wybacza się wtedy, kiedy drużyny wygrywają, a on nie wygrywa już zbyt długo. Manuel Sérgio uczył go kiedyś, że kto zna się wyłącznie na piłce nożnej, nie wie o piłce nożnej nic. Dziś mówi się więcej o jego konferencjach prasowych niż o jego meczach.
